QUAN SÁT TRẺ MẦM NON – PHƯƠNG PHÁP NỀN TẢ ĐỂ CÁ NHÂN HOÁ GIÁO DỤC

Trong thế giới mầm non – nơi mỗi ánh mắt, mỗi cử chỉ, mỗi nụ cười đều mang trong mình một câu chuyện – quan sát trẻ không chỉ là nhìn thấy, mà là hiểu được điều trẻ đang muốn nói mà chưa biết cách diễn đạt. Đó là nghệ thuật tinh tế của một người làm giáo dục: nhận ra sự phát triển, những mầm năng lực, và cả những điều thầm lặng ẩn sâu trong tâm hồn nhỏ bé.

SEA Việt Nam tham gia báo cáo tại Hội thảo

Bài viết tổng hợp từ bài báo cáo của chị Nguyễn Thanh Vân – Giám đốc Vận hành Tổ chức Giáo dục SEA Việt Nam, trong khuôn khổ Hội thảo “Đánh giá trẻ trong giáo dục mầm non” do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 tổ chức.

Trong phần báo cáo, chị Vân nhấn mạnh tầm quan trọng của quan sát như một phương pháp nền tảng trong việc đánh giá và cá nhân hóa giáo dục mầm non. Theo chị, “Quan sát không chỉ giúp giáo viên hiểu rõ sự phát triển của từng trẻ, mà còn giúp nhà trường xây dựng môi trường học tập thực sự lấy trẻ làm trung tâm – nơi mỗi em nhỏ được tôn trọng, lắng nghe và khích lệ phát triển theo cách riêng của mình.”

Đại diện SEA Việt Nam cũng chia sẻ thêm những kinh nghiệm thực tế từ hệ thống mầm non trong nước, khẳng định vai trò của giáo viên như những người ‘đọc hiểu’ tâm hồn trẻ nhỏ, thay vì chỉ dừng lại ở việc giảng dạy kiến thức

Nội dung bài báo cáo

Vì sao quan sát lại quan trọng đến vậy?

Trẻ em phát triển theo cách rất riêng – không có hai đứa trẻ nào hoàn toàn giống nhau. Vì thế, chỉ qua quan sát, người giáo viên mới thật sự hiểu được:

• Trẻ thích điều gì, hứng thú với hoạt động nào.
• Trẻ gặp khó khăn ở đâu, cần giúp đỡ như thế nào.
• Trẻ thể hiện cảm xúc, giao tiếp với bạn và cô ra sao.
• Và quan trọng nhất, điều gì khiến trẻ hạnh phúc mỗi ngày đến lớp.
• Khi hiểu trẻ, giáo viên sẽ biết khi nào cần lùi lại để lắng nghe, và khi nào nên tiến tới để đồng hành.

“Quan sát là cách ta yêu thương trẻ bằng sự thấu hiểu – chứ không phải bằng những lời chỉ dạy.”

Nguyên tắc khi quan sát trẻ

Quan sát không phải là hành động tùy hứng, mà cần được thực hiện một cách có chủ đích. Một số nguyên tắc quan trọng gồm:

1. Khách quan: Ghi nhận hành vi, lời nói, cảm xúc thực tế của trẻ – không gán nhãn, không phán xét.
2. Liên tục: Không chỉ quan sát khi có vấn đề, mà nên quan sát thường xuyên để thấy sự thay đổi và tiến bộ.
3. Toàn diện: Quan sát trong nhiều hoạt động – chơi, học, ăn, ngủ, giao tiếp, sáng tạo… để hiểu trẻ một cách đầy đủ nhất.
4. Bảo mật: Mọi thông tin của trẻ và gia đình đều cần được tôn trọng và lưu giữ cẩn thận.

Giáo viên càng có thói quen ghi chép đều đặn, thì “bức tranh phát triển của trẻ” càng rõ ràng và chân thật hơn.

Các hình thức quan sát trong lớp học mầm non

Tùy vào mục tiêu, giáo viên có thể linh hoạt lựa chọn các hình thức sau:

• Quan sát tự nhiên: Theo dõi trẻ trong lúc chơi, sinh hoạt, không can thiệp để ghi nhận phản ứng chân thật nhất.
• Quan sát có chủ đích: Tập trung vào một hành vi, kỹ năng hay tình huống cụ thể (như khả năng chia sẻ, tương tác nhóm).
• Ghi chép tường thuật: Viết lại chi tiết diễn biến, lời nói, hành vi của trẻ theo thời gian.
• Ghi chép chọn lọc: Lưu lại những tình huống tiêu biểu thể hiện đặc điểm nổi bật của trẻ.
• Sử dụng phiếu đánh giá / thang đo: Giúp lượng hóa mức độ phát triển ở từng giai đoạn.

Việc kết hợp nhiều phương pháp giúp giáo viên vừa nắm được “bức tranh tổng thể”, vừa có “những chi tiết chân dung cá nhân” của từng đứa trẻ.

Cách ghi chép và xử lý thông tin quan sát

Sau khi quan sát, điều quan trọng là biết cách ghi lại và phân tích.
Một bản ghi chép hiệu quả thường gồm:

• Thời gian, địa điểm, tên trẻ, hoạt động cụ thể.
• Mô tả hành vi, lời nói, cử chỉ – bằng ngôn ngữ trung lập, không nhận xét.
• Kết luận / phân tích: Nhận định ngắn gọn về điều trẻ đang thể hiện (năng lực, cảm xúc, nhu cầu).
• Hướng hỗ trợ tiếp theo: Cách giáo viên dự định điều chỉnh hoặc khuyến khích.

Ví dụ:

“8h30 – Minh Khang chọn trò ghép hình khó. Dù mất khá nhiều thời gian, bé vẫn kiên trì đến khi hoàn thành. → Gợi ý: khuyến khích thêm các trò chơi tư duy để phát triển khả năng tập trung.”

Khi quan sát trở thành cầu nối giữa giáo viên và trẻ

Quan sát không chỉ giúp giáo viên hiểu trẻ – mà còn giúp trẻ được hiểu, được tôn trọng và được lắng nghe. Một ánh mắt để ý đúng lúc, một câu ghi chép nhỏ về sự tiến bộ – đôi khi chính là động lực để trẻ cảm thấy mình “được công nhận”.

Từ đó, quan sát trở thành cây cầu nối giữa:

• Giáo viên và trẻ: tạo nên mối quan hệ gần gũi, tin tưởng.
• Giáo viên và phụ huynh: chia sẻ thông tin phát triển của con một cách cụ thể, khoa học.
• Nhà trường và cộng đồng: lan tỏa cách tiếp cận giáo dục lấy trẻ làm trung tâm.

Gợi ý mẫu ghi chép quan sát

Kết luận

Quan sát trẻ không phải là nhiệm vụ hành chính, mà là hơi thở của nghề giáo mầm non. Khi giáo viên dành thời gian lắng nghe và nhìn nhận trẻ bằng ánh mắt thấu cảm, họ sẽ thấy mỗi đứa trẻ đều đang nở hoa theo cách riêng của mình.

Không cần những phép màu, chỉ cần mỗi ngày, ta dành một chút kiên nhẫn và tấm lòng lặng lẽ quan sát – ta sẽ hiểu rằng, giáo dục chính là hành trình cùng trẻ lớn lên, từng chút một, trong sự yêu thương và thấu hiểu.

Gợi ý cho giáo viên:
Mỗi ngày, hãy chọn một khoảnh khắc nhỏ để ghi lại – một hành động, một câu nói, một biểu cảm. Dần dần, bạn sẽ có cả “kho tàng ký ức” về những bước trưởng thành của trẻ – và cả chính bạn, người gieo hạt yêu thương trong nghề.

FAQ — Câu hỏi thường gặp

Q1: Quan sát nên thực hiện bao nhiêu lần một tuần?
A: Không có con số cố định; kết hợp quan sát định kỳ (ví dụ: 1 lần/tuần cho bảng kiểm) và quan sát tự phát thường xuyên. Quan trọng là có lịch trình nhất quán để theo dõi tiến triển.

Q2: Nếu phát hiện dấu hiệu cần can thiệp, giáo viên nên làm gì?
A: Ghi chép chi tiết, thảo luận với đồng nghiệp, báo phụ huynh, và nếu cần chuyển đến chuyên gia can thiệp sớm theo quy trình cơ sở.

Q3: Có nên dùng camera để quan sát?
A: Có thể dùng nhưng phải xin đồng thuận phụ huynh, đảm bảo bảo mật dữ liệu và chỉ dùng cho mục đích chuyên môn.